“डाक्टर, अचानक मेरो मुटु धेरै छिटो धड्किन थाल्यो। सास फेर्नै गाह्रो भयो। मलाई हार्ट अट्याक भयो जस्तोलाग्यो।“
“म मर्छु जस्तो भयो।“
“Emergency मा गएर ECG र अन्य सबै परीक्षण गराएँ, तर सबै रिपोर्ट सामान्य आए। त्यसपछि पनि फेरियस्तै हुन्छ कि भन्ने डरले घरबाहिर निस्कन पनि डर लाग्न थाल्यो।“
यस्ता अनुभव लिएर धेरै बिरामी मेरो क्लिनिकमा आउनुहुन्छ। पहिलो पटक प्यानिक अट्याक (Panic Attack) हुँदा धेरैजसो व्यक्तिलाई आफूलाई हृदयाघात, पक्षघात वा कुनै गम्भीर शारीरिक रोग भएको जस्तोलाग्छ। त्यसैले धेरै बिरामीहरू सुरुमा Emergency, Cardiology वा General Medicine विभागमा पुग्नुहुन्छ।
सबै परीक्षण सामान्य आएपछि धेरैजसोको एउटै प्रश्न हुन्छ
“रिपोर्ट त सबै ठीक छ, तर मलाई किन यस्तो भइरहेको छ?”
राम्रो कुरा के हो भने प्यानिक अट्याक (Panic Attack) उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। सहीमूल्यांकन, आवश्यक परे औषधि, Cognitive Behavioral Therapy (CBT) तथा जीवनशैलीमा सुधारलेअधिकांश व्यक्तिमा उल्लेखनीय सुधार आउँछ।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) भनेको के हो?
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) भनेको अचानक सुरु हुने अत्यधिक डर, बेचैनी वा असहजताको अवस्था हो, जसमा केही मिनेटभित्र नै मानसिक र शारीरिक लक्षणहरू धेरै तीव्र हुन्छन्।
धेरैजसो प्यानिक अट्याक कुनै वास्तविक खतरा नभएको अवस्थामा पनि हुन सक्छ। सामान्यतया यसको तीव्रता १०–२० मिनेटभित्र कम हुँदै जान्छ, तर त्यसबेलाको अनुभव व्यक्तिका लागि अत्यन्त भयावह हुन्छ।
महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने प्यानिक अट्याकले सामान्यतया हार्ट अट्याक गराउँदैन, न त मानिस पागल हुन्छ। तरउपचार नगरेमा यसले व्यक्तिको काम, पढाइ, आत्मविश्वास, यात्रा, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनको गुणस्तरमा ठूलोअसर पार्न सक्छ।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) का लक्षणहरू
प्यानिक अट्याक हुँदा निम्नमध्ये धेरै लक्षणहरू एकैपटक देखिन सक्छन्।
शारीरिक लक्षण
मानसिक लक्षण
यी लक्षणहरू अचानक सुरु हुन्छन् र केही मिनेटमै धेरै बढ्न सक्छन्।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) किन हुन्छ?
धेरै बिरामीको प्रश्न हुन्छ
“डाक्टर, मलाई प्यानिक अट्याक किन भयो?”
यसको एउटै कारण हुँदैन।
केही सम्भावित कारणहरू:
धेरै अवस्थामा कुनै एउटा कारण मात्र नभई धेरै कारणहरू मिलेर प्यानिक अट्याक हुन सक्छ।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) र हार्ट अट्याकमाके फरक छ?
धेरै बिरामीहरू यही कुराले डराउनुहुन्छ।
हार्ट अट्याक मुटुको रक्तनली बन्द हुँदा हुने गम्भीर शारीरिक अवस्था हो।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) भने मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित अवस्था हो, जसमा शरीरको “Fight or Flight Response” अत्यधिक सक्रिय हुन्छ।
दुवैमा छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा पसिना आउने जस्ता लक्षण मिल्न सक्छन्। त्यसैले पहिलो पटक यस्तोअनुभव भएमा चिकित्सकसँग जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) को उपचार कसरीगर्ने?
१. सही मूल्यांकन गराउनुहोस्
सबैभन्दा पहिले अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) बाट मूल्यांकन गराउनु आवश्यक हुन्छ।
कतिपय अवस्थामा प्यानिक अट्याक जस्तै देखिने लक्षणहरू अन्य शारीरिक रोगका कारण पनि हुन सक्छन्। त्यसैलेसही निदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
२. के सबैलाई औषधि आवश्यक पर्छ?
जरुरी छैन।
यदि प्यानिक अट्याक धेरै कम हुन्छ र दैनिक जीवनमा ठूलो असर गरेको छैन भने Psychotherapy र केहीव्यवहारिक उपायले मात्रै पनि सुधार हुन सक्छ।
तर यदि:
भने औषधि आवश्यक पर्न सक्छ।
आज प्रयोग हुने औषधिहरू चिकित्सकको सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्दा सुरक्षित र प्रभावकारी हुन्छन्।
CBT ले प्यानिक अट्याक (Panic Attack) माकसरी मद्दत गर्छ?
Cognitive Behavioral Therapy (CBT) प्यानिक अट्याकको सबैभन्दा प्रभावकारी उपचारमध्ये एक हो।
CBT का क्रममा बिरामीले सिक्ने कुरा:
मेरो अनुभवमा, औषधि र CBT सँगै प्रयोग गर्दा धेरै बिरामीमा दीर्घकालीन रूपमा राम्रो सुधार देखिन्छ।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) हुँदा तुरुन्त के गर्ने?
यदि तपाईंलाई प्यानिक अट्याक भइरहेको जस्तो लाग्यो भने:
यदि यो पहिलो पटक भएको हो, छातीमा अत्यधिक दुखाइ छ वा अन्य गम्भीर शारीरिक लक्षण छन् भने तुरुन्तअस्पतालमा जाँच गराउनुहोस्।
नेपाली समाजमा प्यानिक अट्याक (Panic Attack) बारे रहेका केही भ्रम
“यो हार्ट अट्याक नै हो।“
प्यानिक अट्याकका लक्षण हार्ट अट्याकसँग मिल्न सक्छन्, तर दुवै फरक अवस्था हुन्।
“म पागल हुँदैछु।“
प्यानिक अट्याक भएका व्यक्तिहरू पागल हुँदैछन् भन्ने होइन।
“म कमजोर भएर यस्तो भएको हो।“
प्यानिक अट्याक इच्छाशक्तिको कमी होइन। यो उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो।
एउटा वास्तविक अनुभव (पहिचान गोप्य राखिएको)
केही समयअघि २९ वर्षकी एक महिला परामर्शका लागि आउनुभयो। उहाँलाई बजार, सार्वजनिक बस वा भीडभाडभएको ठाउँमा अचानक मुटु ढुकढुक हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने र आफू मर्छु जस्तो लाग्ने समस्या थियो। उहाँले धेरैपटक Emergency मा गएर ECG, Echo र अन्य परीक्षण गराइसक्नुभएको थियो, तर सबै रिपोर्ट सामान्य थिए।
मूल्यांकनपछि उहाँमा Panic Disorder देखियो।
उहाँको उपचारमा CBT, आवश्यक औषधि, Relaxation Techniques र बिस्तारै डर लाग्ने ठाउँमा फर्कनेExposure अभ्यास सुरु गरियो।
केही महिनापछि उहाँ एक्लै बाहिर निस्कन, सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्न र आफ्नो काममा नियमित रूपमा फर्किनसफल हुनुभयो।
कहिले तुरुन्त Psychiatrist कहाँ जानुपर्छ?
ढिला नगर्नुहोस् यदि:
काठमाडौंमा प्यानिक अट्याक (Panic Attack) कोउपचार कहाँ गर्ने?
यदि तपाईं काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, बालाजु, रानीबन, स्वयम्भू, कलंकी, बानेश्वर, महाराजगञ्ज वाआसपासका क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ र प्यानिक अट्याक (Panic Attack), Anxiety (एन्जाइटी), Overthinking वाDepression का लक्षण अनुभव गरिरहनुभएको छ भने अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) सँग समयमैपरामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।
सही मूल्यांकनपछि आवश्यक परे औषधि, CBT, Relaxation Techniques तथा अन्य उपचारको योजना तयारगरिन्छ। आजकल प्रत्यक्ष भेटघाटका साथै Online Consultation को सुविधा पनि उपलब्ध भएकाले नेपालभित्रतथा विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि सहज रूपमा उपचार सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) कति समयसम्म रहन्छ?
धेरैजसो प्यानिक अट्याक १०–२० मिनेटभित्र कम हुँदै जान्छ। केही व्यक्तिमा त्यसपछि केही समय थकान वा डरबाँकी रहन सक्छ।
प्यानिक अट्याकले हार्ट अट्याक गराउँछ?
सामान्यतया गराउँदैन। तर पहिलो पटक यस्तो अनुभव भएमा चिकित्सकीय जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ।
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?
धेरैजसो बिरामीमा सही उपचारपछि उल्लेखनीय सुधार आउँछ। धेरैले सामान्य काम, पढाइ र सामाजिक जीवनमासहज रूपमा फर्कन सक्नुहुन्छ।
प्यानिक अट्याक हुँदा Emergency जानुपर्छ?
यदि पहिलो पटक यस्तो अनुभव भएको हो वा हार्ट अट्याक जस्ता गम्भीर शारीरिक कारणको शंका छ भने तुरुन्तअस्पताल जानुहोस्। यदि पहिले नै Panic Disorder को निदान भइसकेको छ भने चिकित्सकले दिएको उपचारयोजना पालना गर्नुहोस्।
निष्कर्ष
प्यानिक अट्याक (Panic Attack) जीवनको सबैभन्दा डर लाग्दो अनुभवमध्ये एक हुन सक्छ, तर यो उपचार गर्नसकिने मानसिक स्वास्थ्य अवस्था हो। नेपालमा धेरै व्यक्तिहरू वर्षौँसम्म “मुटुको रोग होला” भन्ने डरले विभिन्नअस्पताल धाइरहनुहुन्छ, जबकि समस्या प्यानिक अट्याक वा Panic Disorder हुन सक्छ।
यदि तपाईंलाई अचानक मुटु ढुकढुक हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने, चक्कर लाग्ने, “म मर्छु” भन्ने तीव्र डर आउने वा फेरित्यस्तै हुन्छ कि भन्ने चिन्ताले दैनिक जीवन प्रभावित गरिरहेको छ भने यसलाई बेवास्ता नगर्नुहोस्। समयमै सहीमूल्यांकन, आवश्यक परे औषधि, CBT, स्वस्थ जीवनशैली र नियमित फलोअपले अधिकांश व्यक्तिमा राम्रो सुधारसम्भव हुन्छ।
लेखक
डा. पुरुषोत्तम अधिकारी
एमबीबीएस, एमडी (मनोचिकित्सा)
मनोचिकित्सक तथा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ
काठमाडौं, नेपाल