“डाक्टर, मलाई कुनै काम गर्न मन लाग्दैन। बिहान उठ्न पनि गाह्रो हुन्छ। सबैले ‘धेरै नसोच‘ मात्र भन्छन्, तर मआफैँलाई किन यस्तो भइरहेको छ भन्ने बुझ्न सकिरहेको छैन।“
मेरो क्लिनिकमा आउने धेरै बिरामीहरूले यस्तै शब्दबाट आफ्नो कुरा सुरु गर्नुहुन्छ। सुरुमा उनीहरूलाई लाग्छ—”सायद म कमजोर भएको हुँ“, “मलाई इच्छाशक्ति छैन“, वा “यो त केही दिनमै ठीक हुन्छ।“
तर धेरैजसो अवस्थामा समस्या केवल तनाव वा दुःखको हुँदैन। मूल्यांकन गर्दा उनीहरूमा डिप्रेसन(Depression) भएको पाइन्छ।
राम्रो कुरा के हो भने डिप्रेसन उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। समयमै सही उपचार सुरु गर्न सकेधेरैजसो व्यक्तिहरू आफ्नो काम, पढाइ, पारिवारिक जीवन र सामाजिक जीवनमा पुनः सामान्य रूपमा फर्किनसक्नुहुन्छ।
यस लेखमा हामी नेपाली परिवेशलाई ध्यानमा राखेर डिप्रेसनको उपचार कसरी गर्ने, कहिले डाक्टर कहाँ जाने, औषधि कहिले आवश्यक पर्छ, मनोपरामर्शको भूमिका के हुन्छ, र उपचारका क्रममा के–के कुरामा ध्यान दिनुपर्छभन्नेबारे विस्तृत रूपमा बुझ्नेछौँ।
डिप्रेसन भनेको के हो?
धेरै मानिसले डिप्रेसनलाई “दुःखी हुनु” मात्र ठान्नुहुन्छ। वास्तवमा डिप्रेसन त्यसभन्दा धेरै फरक अवस्था हो।
यदि लगातार दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म निराश महसुस हुनु, कुनै काममा रुचि हराउनु, ऊर्जा कम हुनु, निद्रा वाभोकमा परिवर्तन आउनु, आत्मविश्वास घट्नु वा जीवन अर्थहीन लाग्न थालेको छ भने यो डिप्रेसनको संकेत हुन सक्छ।
नेपालमा पनि पछिल्ला केही वर्षमा डिप्रेसन भएका बिरामीको संख्या बढिरहेको देखिन्छ। बढ्दो कामको तनाव, वैदेशिक रोजगार, पारिवारिक समस्या, आर्थिक दबाब, परीक्षा तथा करियरको चिन्ता, सम्बन्धमा आएको तनावलगायत धेरै कारणले मानिसहरू मानसिक रूपमा प्रभावित भइरहेका छन्।
डिप्रेसनका लक्षणहरू के–के हुन्?
डिप्रेसन भएका सबै व्यक्तिमा एउटै लक्षण देखिँदैन। कसैमा भावनात्मक लक्षण बढी हुन्छ भने कसैमा शारीरिकसमस्या बढी देखिन्छ।
सामान्यतया देखिने लक्षणहरू:
यदि यी लक्षणहरूले तपाईंको काम, पढाइ वा पारिवारिक जीवनमा असर गरिरहेका छन् भने विशेषज्ञसँग परामर्शलिनु आवश्यक हुन्छ।
डिप्रेसन किन हुन्छ?
धेरै बिरामीले सोध्नुहुन्छ, “डाक्टर, मलाई यस्तो किन भयो?”
यसको एउटै कारण हुँदैन। धेरै कारणहरू मिलेर डिप्रेसन हुन सक्छ।
जस्तै:
यसैले प्रत्येक व्यक्तिको उपचार पनि फरक हुन सक्छ।
डिप्रेसनको उपचार कसरी गर्ने?
१. सबैभन्दा पहिले सही मूल्यांकन गराउनुहोस्
डिप्रेसनको उपचारको पहिलो चरण भनेको सही निदान हो।
इन्टरनेटमा पढेको भरमा आफैँ औषधि खाने वा साथीको औषधि प्रयोग गर्ने गल्ती नगर्नुहोस्।
मनोचिकित्सकले तपाईंसँग लामो कुराकानी गरेर:
कतिपय अवस्थामा थाइराइड, भिटामिन B12 को कमी वा अन्य शारीरिक रोगका कारण पनि डिप्रेसनजस्ता लक्षणदेखिन सक्छन्।
२. के सबैलाई औषधि खानै पर्छ?
यो प्रश्न धेरैजसो बिरामीको हुन्छ।
उत्तर हो—जरुरी छैन।
यदि डिप्रेसन हल्का छ भने कतिपय व्यक्तिमा मनोपरामर्श, जीवनशैली सुधार र नियमित फलोअपले मात्रै पनि राम्रोसुधार आउन सक्छ।
तर यदि:
भने औषधि आवश्यक हुन सक्छ।
आज प्रयोग हुने धेरै Antidepressant औषधिहरू सुरक्षित हुन्छन्। चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सेवन गर्दातिनीहरूले लत लगाउँदैनन्।
धेरै बिरामी औषधि सुरु गरेको दुई–चार दिनमै निको हुन्छु भन्ने अपेक्षा गर्नुहुन्छ। वास्तवमा औषधिले राम्रो प्रभावदेखाउन सामान्यतया केही हप्ता लाग्न सक्छ। त्यसैले धैर्य र नियमित फलोअप महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
३. मनोपरामर्श (Psychotherapy) किन आवश्यकहुन्छ?
औषधिले मस्तिष्कमा भएका जैविक परिवर्तन सुधार गर्न मद्दत गर्छ भने मनोपरामर्शले सोच्ने तरिका, व्यवहार रतनावसँग जुध्ने क्षमता सुधार गर्न सहयोग गर्छ।
मेरो अनुभवमा, धेरै बिरामीहरूले औषधिसँगै मनोपरामर्श लिँदा दीर्घकालीन रूपमा अझ राम्रो सुधार अनुभव गर्नुहुन्छ।
विशेष गरी यी उपचारहरू प्रभावकारी मानिन्छन्:
मनोपरामर्शको उद्देश्य केवल सल्लाह दिनु होइन, व्यक्तिलाई आफ्नै समस्या बुझ्न, नकारात्मक सोच पहिचान गर्न रस्वस्थ तरिकाले जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सक्षम बनाउनु हो।
४. जीवनशैलीमा सानो परिवर्तनले पनि ठूलो फरकपार्छ
औषधि र मनोपरामर्शसँगै दैनिक बानीमा सुधार गर्नु उपचारको महत्त्वपूर्ण भाग हो।
नियमित निद्रा
हरेक दिन एउटै समयमा सुत्ने र उठ्ने प्रयास गर्नुहोस्। मोबाइल चलाउँदै रातभर जागा बस्ने बानीले डिप्रेसन र चिन्तादुवै बढाउन सक्छ।
शारीरिक व्यायाम
दैनिक ३० मिनेट हिँड्ने, साइकल चलाउने वा हल्का व्यायामले पनि मुड सुधार गर्न मद्दत गर्छ।
सन्तुलित आहार
भोक नलागे पनि नियमित र पौष्टिक खाना खाने प्रयास गर्नुहोस्।
सामाजिक सम्पर्क
डिप्रेसन हुँदा मानिसहरू एक्लिन खोज्छन्। तर विश्वासिलो साथी वा परिवारसँग कुरा गर्नु पनि उपचारको एउटा भागहो।
डिप्रेसनबारे धेरै भ्रमहरू अझै पनि समाजमा छन्।
“यो त मन कमजोर भएकालाई मात्र हुन्छ।“
सत्य: डिप्रेसन कुनै कमजोरी होइन। यो मधुमेह वा उच्च रक्तचापजस्तै उपचार गर्न सकिने स्वास्थ्य समस्या हो।
“औषधि सुरु गरेपछि जीवनभर खानुपर्छ।“
सत्य: अधिकांश बिरामीले निश्चित अवधिसम्म मात्र औषधि खानुपर्ने हुन्छ। औषधिको अवधि बिरामीकोअवस्थाअनुसार चिकित्सकले निर्धारण गर्नुहुन्छ।
“म व्यस्त भएँ भने आफैँ ठीक हुन्छ।“
सत्य: व्यस्त हुनु राम्रो भए पनि उपचारको विकल्प होइन।
एउटा वास्तविक अनुभव (पहिचान गोप्य राखिएको)
केही समयअघि २८ वर्षका एक युवा मेरो क्लिनिकमा आउनुभयो। उहाँलाई तीन महिनादेखि कुनै काम गर्न मनलाग्दैनथ्यो। अफिस जान छोड्नुभएको थियो। परिवारले “अल्छी भएको” भनेर सम्झिरहेको थियो।
मूल्यांकनपछि उहाँमा डिप्रेसन देखियो। उपचार योजना अन्तर्गत औषधि, CBT आधारित मनोपरामर्श र जीवनशैलीसुधार सुरु गरियो।
केही हप्तापछि उहाँको निद्रा सुधारियो। बिस्तारै काममा फर्किनुभयो। केही महिनामा उहाँले पहिलेजस्तै नियमितकाम गर्न, साथीहरूसँग घुलमिल हुन र भविष्यको योजना बनाउन सुरु गर्नुभयो।
हरेक बिरामीको यात्रा फरक हुन्छ, तर यस्तो सुधार सम्भव हुन्छ भन्ने कुरा धेरै बिरामीको अनुभवले देखाएको छ।
कहिले तुरुन्त विशेषज्ञ कहाँ जानुपर्छ?
यीमध्ये कुनै अवस्था भए ढिला नगर्नुहोस्:
यस्तो अवस्थामा परिवारले पनि सहयोग गर्दै जतिसक्दो छिटो मनोचिकित्सक वा नजिकको अस्पतालमा लैजानुपर्छ।
काठमाडौंमा डिप्रेसनको उपचार कहाँ गर्ने?
यदि तपाईं काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, कीर्तिपुर, बालाजु, रानीबन, कलंकी, स्वयम्भू, बानेश्वर वाआसपासका क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ र लामो समयदेखि डिप्रेसनका लक्षण अनुभव गरिरहनुभएको छ भने मानसिक स्वास्थ्यविशेषज्ञसँग समयमै परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।
आजकल प्रत्यक्ष भेटघाटका साथै अनलाइन परामर्शको सुविधा पनि उपलब्ध भएकाले नेपालभित्र वा विदेशमा रहेकानेपालीहरूले पनि विशेषज्ञसँग सहज रूपमा उपचार सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।
डिप्रेसनबाट निको हुन कति समय लाग्छ?
यो व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ।
कतिपयमा केही हप्तामै सुधार देखिन थाल्छ भने कतिपयलाई केही महिना लाग्न सक्छ। उपचार नियमित रूपमापालना गर्ने, औषधि बीचमै नछोड्ने र फलोअपमा आउने बिरामीमा दीर्घकालीन परिणाम राम्रो हुने सम्भावना बढीहुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)
डिप्रेसन पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?
धेरैजसो बिरामीमा सही उपचारपछि उल्लेखनीय सुधार आउँछ र उनीहरू सामान्य जीवनमा फर्किन सक्नुहुन्छ।
औषधि बिना डिप्रेसन निको हुन्छ?
हल्का डिप्रेसनमा सम्भव हुन सक्छ। तर मध्यम वा गम्भीर डिप्रेसनमा औषधि आवश्यक पर्न सक्छ। यसको निर्णयविशेषज्ञले गर्नुहुन्छ।
मनोपरामर्श र औषधिमध्ये कुन राम्रो?
दुवैको आफ्नै भूमिका छ। धेरै अवस्थामा दुवैलाई सँगै प्रयोग गर्दा राम्रो परिणाम प्राप्त हुन्छ।
डिप्रेसन हुँदा काम गर्न मिल्छ?
धेरै व्यक्तिले उपचारसँगै आफ्नो काम वा पढाइ जारी राख्न सक्नुहुन्छ। गम्भीर अवस्थामा केही समय आरामआवश्यक पर्न सक्छ।
निष्कर्ष
डिप्रेसन कमजोरीको चिन्ह होइन, न त इच्छाशक्तिको अभाव हो। यो एउटा उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्यअवस्था हो। दुर्भाग्यवश, नेपालमा अझै पनि धेरै मानिस “मान्छेले के भन्छन्?” भन्ने डरले उपचार लिन ढिला गर्नुहुन्छ।यही ढिलाइले समस्या झन् जटिल बन्न सक्छ।
यदि तपाईं वा तपाईंको परिवारका कसैलाई दुई हप्ताभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर उदासी, कुनै काममा रुचि नलाग्ने, अत्यधिक थकान, निद्रामा समस्या, निराशा वा बाँच्न मन नलाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखिएका छन् भने यसलाईसामान्य तनाव भनेर बेवास्ता नगर्नुहोस्।
समयमै सही मूल्यांकन, आवश्यक परे औषधि, वैज्ञानिक मनोपरामर्श (Psychotherapy) र परिवारको सहयोगलेधेरैजसो व्यक्तिहरू पुनः सामान्य र सन्तुष्ट जीवनमा फर्कन सक्नुहुन्छ। मानसिक स्वास्थ्यको उपचार खोज्नु कमजोरीहोइन—आफ्नो स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार निर्णय हो।
लेखक
डा. पुरुषोत्तम अधिकारी
एमबीबीएस, एमडी (मनोचिकित्सा)
मनोचिकित्सक तथा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ
काठमाडौं, नेपाल