“डाक्टर, मलाई थाहा छ मेरो सोच अनौठो छ, तर रोक्नै सक्दिनँ।“
“हात सफा छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि पटक–पटक साबुनले धुन मन लाग्छ।“
“ढोका बन्द गरें कि गरिनँ भनेर बारम्बार गएर जाँच गर्छु।“
“दिमागमा नराम्रा विचार आउँछन्, तर म त्यस्तो गर्न चाहन्नँ।“
यस्ता गुनासा लिएर धेरै बिरामी मेरो क्लिनिकमा आउनुहुन्छ। धेरैजसोलाई सुरुमा आफूलाई के भएको हो भन्ने नैथाहा हुँदैन। कतिपयले आफू “पागल हुँदैछु” भन्ने डर पनि पाल्नुभएको हुन्छ।
तर विस्तृत मूल्यांकन गर्दा धेरैमा Obsessive Compulsive Disorder (OCD) अर्थात् ओसीडी भएकोपाइन्छ।
राम्रो कुरा के हो भने OCD (ओसीडी) उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। सही उपचार, आवश्यकपरे औषधि, Cognitive Behavioral Therapy (CBT) विशेषगरी Exposure and Response Prevention (ERP) र नियमित फलोअपले धेरै बिरामीमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ।
OCD (ओसीडी) भनेको के हो?
OCD (ओसीडी) एउटा मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो जसमा व्यक्तिलाई बारम्बार नचाहँदा पनि अनावश्यक विचार(Obsessions) आउँछन्। ती विचारका कारण हुने तनाव कम गर्न व्यक्तिले कुनै काम बारम्बार दोहोर्याउनुपर्ने(Compulsions) महसुस गर्छ।
महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने OCD भएका अधिकांश व्यक्तिलाई आफ्ना विचारहरू वास्तविक वा तर्कसंगत छैनन्भन्ने थाहा हुन्छ। तर थाहा हुँदाहुँदै पनि ती विचार वा व्यवहार नियन्त्रण गर्न निकै गाह्रो हुन्छ।
Obsessions र Compulsions भनेको के हो?
Obsessions (बारम्बार आउने अनावश्यक विचार)
यी विचारहरू व्यक्तिको इच्छाविपरीत दिमागमा आउँछन्।
उदाहरण:
Compulsions (बारम्बार दोहोरिने व्यवहार)
Obsessions ले उत्पन्न गरेको तनाव कम गर्न गरिने व्यवहारलाई Compulsions भनिन्छ।
जस्तै:
OCD (ओसीडी) का लक्षणहरू
OCD भएका व्यक्तिमा निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
यदि यी लक्षणहरूले दैनिक जीवनमा असर गर्न थालेका छन् भने विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु आवश्यक हुन्छ।
OCD (ओसीडी) किन हुन्छ?
धेरै बिरामीको प्रश्न हुन्छ—
“डाक्टर, मलाई OCD किन भयो?”
यसको एउटै कारण हुँदैन।
केही सम्भावित कारणहरू:
नेपालमा पनि OCD सबै उमेरका व्यक्तिमा देखिन्छ। विद्यार्थी, स्वास्थ्यकर्मी, गृहिणी, व्यवसायी वा विदेशमा रहेकानेपालीहरूमा समेत यो समस्या देखिन सक्छ।
OCD (ओसीडी) को उपचार कसरी गर्ने?
१. सही मूल्यांकन गराउनुहोस्
OCD को उपचारको पहिलो चरण भनेको सही निदान हो।
किनभने OCD का केही लक्षणहरू Anxiety Disorder, Depression, Psychosis वा Autism Spectrum Disorder जस्ता अवस्थासँग मिल्न सक्छन्।
अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) ले विस्तृत मूल्यांकन गरेर उपयुक्त उपचार योजना बनाउनुहुन्छ।
२. के OCD मा औषधि आवश्यक पर्छ?
धेरै अवस्थामा हो।
विशेष गरी:
OCD को उपचारमा प्रायः Selective Serotonin Reuptake Inhibitors (SSRIs) समूहका औषधिहरूप्रयोग गरिन्छ।
धेरै बिरामीहरू औषधि सुरु गरेको केही दिनमै सुधार हुन्छ भन्ने अपेक्षा गर्नुहुन्छ। तर OCD मा औषधिको प्रभावदेखिन Anxiety वा Depression भन्दा पनि केही बढी समय लाग्न सक्छ। त्यसैले धैर्य र नियमित फलोअपआवश्यक हुन्छ।
ERP Therapy भनेको के हो?
OCD को उपचारमा सबैभन्दा प्रभावकारी मनोवैज्ञानिक उपचारमध्ये एक हो—
Exposure and Response Prevention (ERP)
यसमा बिरामीलाई बिस्तारै आफू डराउने वा तनाव हुने परिस्थितिसँग सुरक्षित तरिकाले सामना गर्न सिकाइन्छ।त्यसपछि पहिलेजस्तै Compulsion (जस्तै बारम्बार हात धुने वा ढोका जाँच्ने) नगरी तनाव सहन अभ्यास गराइन्छ।
सुरुमा कठिन लागे पनि समयसँगै दिमागले नयाँ तरिकाले प्रतिक्रिया दिन सिक्छ र OCD का लक्षणहरू कम हुँदैजान्छन्।
ERP सधैं प्रशिक्षित मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको निर्देशनमा गरिनुपर्छ।
CBT ले OCD (ओसीडी) मा कसरी मद्दत गर्छ?
Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ले बिरामीलाई:
मद्दत गर्छ।
मेरो अनुभवमा, औषधि र CBT + ERP सँगै प्रयोग गर्दा धेरै बिरामीमा राम्रो दीर्घकालीन सुधार देखिन्छ।
दैनिक जीवनमा के गर्न सकिन्छ?
उपचारसँगै केही बानीहरू परिवर्तन गर्दा पनि फाइदा हुन्छ।
OCD को बारेमा सही जानकारी लिनुहोस्
जति बुझ्नुहुन्छ, त्यति उपचारमा सहयोग पुग्छ।
परिवारलाई पनि जानकारी दिनुहोस्
परिवारले बारम्बार आश्वासन दिँदा वा Compulsion मा साथ दिँदा कहिलेकाहीँ OCD झन् बलियो हुन सक्छ।
Stress कम गर्ने प्रयास गर्नुहोस्
पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम र सन्तुलित जीवनशैलीले उपचारलाई सहयोग गर्छ।
औषधि आफैं बन्द नगर्नुहोस्
लक्षण कम भएपछि पनि चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बन्द गर्नु उचित हुँदैन।
नेपाली समाजमा OCD बारे रहेका केही भ्रम
“यो त सफाइ मन पराउने बानी मात्रै हो।“
सत्य: सबै सफाइ मन पराउने व्यक्तिलाई OCD हुँदैन। OCD मा विचार र व्यवहारले दैनिक जीवनमा असर गर्छ।
“मन बलियो बनाए पुग्छ।“
OCD इच्छाशक्तिको कमी होइन। यो उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो।
“OCD भएका मानिस पागल हुन्छन्।“
OCD भएका धेरै व्यक्तिलाई आफ्ना विचारहरू तर्कसंगत छैनन् भन्ने थाहा हुन्छ। उनीहरू वास्तविकताबाट टाढाभएका हुँदैनन्।
एउटा वास्तविक अनुभव (पहिचान गोप्य राखिएको)
केही समयअघि २४ वर्षका एक विद्यार्थी परामर्शका लागि आउनुभयो। उहाँ दिनको धेरै समय हात धुन, मोबाइलसफा गर्न र ढोका जाँच्नमै बिताउनुहुन्थ्यो। पढाइमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्नुहुन्नथ्यो।
मूल्यांकनपछि उहाँमा OCD देखियो।
उहाँको उपचारमा औषधि, CBT, ERP Therapy र परिवारलाई Psychoeducation सुरु गरियो।
केही महिनापछि हात धुने संख्या उल्लेखनीय रूपमा घट्यो, पढाइमा ध्यान फर्कियो र दैनिक जीवन सहज हुँदै गयो।
हरेक बिरामीको यात्रा फरक हुन्छ, तर समयमै उपचार सुरु गर्दा राम्रो सुधार सम्भव हुन्छ।
कहिले तुरुन्त Psychiatrist कहाँ जानुपर्छ?
ढिला नगर्नुहोस् यदि:
काठमाडौंमा OCD (ओसीडी) को उपचार कहाँ गर्ने?
यदि तपाईं काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, बालाजु, रानीबन, स्वयम्भू, कलंकी, बानेश्वर, महाराजगञ्ज वाआसपासका क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ र OCD (ओसीडी), Anxiety (एन्जाइटी), Panic Attack वा Depression कालक्षण अनुभव गरिरहनुभएको छ भने अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) सँग समयमै परामर्श लिनु उपयुक्तहुन्छ।
सही मूल्यांकनपछि तपाईंको अवस्थाअनुसार औषधि, CBT, ERP Therapy तथा अन्य आवश्यक उपचारकोयोजना बनाइन्छ। आजकल प्रत्यक्ष भेटघाटका साथै Online Consultation को सुविधा पनि उपलब्ध भएकालेनेपालभित्र तथा विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि सहज रूपमा उपचार सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)
OCD (ओसीडी) पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?
धेरै बिरामीमा उपचारपछि उल्लेखनीय सुधार आउँछ। केहीलाई लामो समयसम्म फलोअप आवश्यक पर्न सक्छ।
OCD को औषधि जीवनभर खानुपर्छ?
सबैलाई होइन। उपचारको अवधि व्यक्तिको अवस्था र सुधारको आधारमा निर्धारण गरिन्छ।
ERP Therapy बिना OCD निको हुन्छ?
धेरै बिरामीमा औषधि र ERP सँगै गर्दा सबैभन्दा राम्रो परिणाम देखिन्छ। केही अवस्थामा औषधि मात्र पनिआवश्यक हुन सक्छ।
OCD र धेरै सफाइ गर्ने बानी एउटै हो?
होइन। सफाइ मन पराउनु र OCD हुनु फरक कुरा हुन्। OCD मा अनावश्यक विचार र बाध्यकारी व्यवहारले दैनिकजीवनमा असर गर्छ।
निष्कर्ष
OCD (ओसीडी) एउटा उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। नेपालमा अझै पनि धेरै मानिस “यो तमेरो बानी हो” वा “म पागल हुँदैछु” भन्ने डरले वर्षौँसम्म उपचार लिन आउँदैनन्। तर सही मूल्यांकन, आवश्यकऔषधि, CBT, ERP Therapy र परिवारको सहयोगले अधिकांश व्यक्तिमा उल्लेखनीय सुधार सम्भव हुन्छ।
यदि तपाईंलाई बारम्बार अनावश्यक विचार आउने, एउटै काम दोहोर्याइरहनुपर्ने, हात धेरै पटक धुने, ढोका वा ग्यासबारम्बार जाँच्ने, वा यी कारणले काम, पढाइ र पारिवारिक जीवन प्रभावित भइरहेको छ भने यसलाई सामान्य बानीभनेर बेवास्ता नगर्नुहोस्। समयमै विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु नै उपचारको पहिलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो।
लेखक
डा. पुरुषोत्तम अधिकारी
एमबीबीएस, एमडी (मनोचिकित्सा)
मनोचिकित्सक तथा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ
काठमाडौं, नेपाल