“डाक्टर, केही समय म अत्यन्तै खुसी हुन्छु। धेरै ऊर्जा हुन्छ, धेरै योजना बनाउँछु, राति थोरै सुत्दा पनि थकाइलाग्दैन। तर केही हप्तापछि अचानक सबै कुरा बदलिन्छ। केही गर्न मन लाग्दैन, निराश हुन्छु र जीवन नैअर्थहीन लाग्न थाल्छ।“
यस्ता अनुभव लिएर धेरै बिरामी तथा उहाँका परिवारका सदस्यहरू परामर्शका लागि आउनुहुन्छ। धेरैजसो अवस्थामासुरुमा यसलाई सामान्य स्वभाव, तनाव वा केवल डिप्रेसन भनेर बुझिन्छ। तर विस्तृत मूल्यांकन गर्दा बाइपोलारडिसअर्डर (Bipolar Disorder) भएको पाइन्छ।
बाइपोलार डिसअर्डर एउटा मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो जसमा व्यक्तिको मुड (Mood), ऊर्जा (Energy), सोच्ने तरिका र व्यवहारमा अत्यधिक उतार–चढाव देखिन्छ। कहिलेकाहीँ व्यक्ति अत्यधिक उत्साहित, ऊर्जावान रआत्मविश्वासी हुन्छ (Mania वा Hypomania), भने अर्को समयमा गहिरो डिप्रेसनमा जान सक्छ।
राम्रो कुरा के हो भने बाइपोलार डिसअर्डर उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। सही औषधि, नियमित फलोअप, मनोपरामर्श र जीवनशैलीमा सुधारले धेरै व्यक्तिहरू सामान्य र सफल जीवन बिताइरहेका छन्।
बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) भनेको केहो?
बाइपोलार डिसअर्डर लाई पहिले “Manic Depression” पनि भनिन्थ्यो।
यसमा सामान्य मुडभन्दा धेरै माथि जाने अवस्था (Mania/Hypomania) र धेरै तल जाने अवस्था (Depression) पालैपालो वा फरक–फरक समयमा देखिन सक्छ।
सबै बिरामीमा एउटै प्रकारको लक्षण देखिँदैन। कसैमा Mania बढी देखिन्छ भने कसैमा Depression धेरै समयसम्मरहन सक्छ।
बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) कालक्षणहरू
Mania वा Hypomania का लक्षण
व्यक्ति असामान्य रूपमा अत्यधिक ऊर्जावान वा उत्साहित हुन सक्छ।
गम्भीर अवस्थामा व्यक्तिले आफूलाई विशेष शक्ति भएको, धेरै धनी भएको वा प्रसिद्ध व्यक्ति भएको विश्वास गर्नसक्छ।
Depression का लक्षण
धेरै बिरामीहरू Depression भएको समयमा मात्रै उपचारका लागि आउनुहुन्छ। त्यसैले Mania को इतिहास बुझ्नुअत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) किनहुन्छ?
धेरै बिरामी र परिवारको प्रश्न हुन्छ—
“डाक्टर, यस्तो किन हुन्छ?”
यसको एउटै कारण हुँदैन।
केही सम्भावित कारणहरू:
धेरै अवस्थामा आनुवंशिक र वातावरणीय कारणहरू मिलेर यो समस्या विकास हुन्छ।
बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) कोउपचार कसरी गर्ने?
१. सही मूल्यांकन गराउनुहोस्
बाइपोलार डिसअर्डरको सही निदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कतिपय अवस्थामा यसलाई Depression, Anxiety, ADHD वा Schizophrenia सँग भ्रम हुन सक्छ। त्यसैलेअनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) बाट विस्तृत मूल्यांकन आवश्यक हुन्छ।
२. के औषधि आवश्यक पर्छ?
धरैजसो अवस्थामा आवश्यक पर्छ।
बाइपोलार डिसअर्डरमा औषधि उपचारको मुख्य आधार हो।
उपचारमा प्रयोग हुने औषधिहरूमा समावेश हुन सक्छन्:
धेरै बिरामीले लक्षण कम भएपछि औषधि आफैं बन्द गर्नुहुन्छ। यसले फेरि Mania वा Depression दोहोरिनेजोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि बन्द गर्नु उचित हुँदैन।
Psychotherapy ले बाइपोलार डिसअर्डरमा कसरीमद्दत गर्छ?
औषधिसँगै Psychotherapy ले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
विशेष गरी:
ले बिरामी र परिवारलाई रोग बुझ्न, औषधि नियमित खान, तनाव व्यवस्थापन गर्न र पुनः समस्या दोहोरिन नदिनसहयोग गर्छ।
दैनिक जीवनमा के गर्न सकिन्छ?
उपचारसँगै केही बानीहरू परिवर्तन गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नियमित निद्रा
हरेक दिन एउटै समयमा सुत्ने र उठ्ने प्रयास गर्नुहोस्।
औषधि नियमित खानुहोस्
औषधि छुटाउने वा आफैं बन्द गर्ने बानी नराख्नुहोस्।
मदिरा र लागूपदार्थबाट टाढा रहनुहोस्
यिनले रोग झन् बिगार्न सक्छन्।
परिवारको सहयोग लिनुहोस्
परिवारले सुरुवाती लक्षण चाँडै पहिचान गर्न सके पुनः समस्या गम्भीर हुनबाट जोगाउन मद्दत मिल्छ।
नियमित Follow-up गर्नुहोस्
लक्षण नभए पनि चिकित्सकसँग नियमित फलोअप गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपाली समाजमा बाइपोलार डिसअर्डरबारे रहेका केहीभ्रम
“कहिले खुसी, कहिले दुःखी हुनु भनेको बाइपोलार हो।“
सामान्य Mood Swing र Bipolar Disorder फरक कुरा हुन्।
“औषधि खाएपछि निको भयो, अब बन्द गरिहालौं।“
बाइपोलार डिसअर्डरमा यस्तो गर्दा फेरि Mania वा Depression दोहोरिने सम्भावना धेरै हुन्छ।
“यो व्यक्तिको स्वभाव हो।“
यो स्वभाव मात्र होइन, उपचार गर्न सकिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो।
एउटा वास्तविक अनुभव (पहिचान गोप्य राखिएको)
केही समयअघि ३५ वर्षका एक व्यवसायी परामर्शका लागि आउनुभयो। केही महिनाअघि उहाँले अचानक धेरैव्यवसाय सुरु गर्नुभयो, धेरै पैसा खर्च गर्नुभयो, दिनको २–३ घण्टा मात्र सुत्नुभयो र आफूले जे पनि गर्न सक्छु भन्नेआत्मविश्वास बढेको थियो।
केही समयपछि उहाँ पूर्ण रूपमा निराश हुनुभयो। काम गर्न मन लागेन, परिवारसँग बोल्न छोड्नुभयो र आत्महत्याकोविचार आउन थाल्यो।
विस्तृत मूल्यांकनपछि उहाँमा Bipolar I Disorder देखियो।
उहाँको उपचारमा Mood Stabilizer, आवश्यक अन्य औषधि, Psychoeducation र परिवारलाई पनि उपचारप्रक्रियामा सहभागी गराइयो।
केही महिनापछि उहाँ पुनः आफ्नो व्यवसाय र पारिवारिक जीवनमा फर्किन सफल हुनुभयो।
कहिले तुरुन्त Psychiatrist कहाँ जानुपर्छ?
ढिला नगर्नुहोस् यदि:
काठमाडौंमा बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) को उपचार कहाँ गर्ने?
यदि तपाईं काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, बालाजु, रानीबन, स्वयम्भू, कलंकी, बानेश्वर, महाराजगञ्ज वाआसपासका क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ र बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder), Depression, Mania, Anxiety वा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याका लक्षण अनुभव गरिरहनुभएको छ भने अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) सँग समयमै परामर्श लिनु उचित हुन्छ।
सही मूल्यांकनपछि तपाईंको अवस्थाअनुसार औषधि, Psychotherapy, Psychoeducation तथा नियमितFollow-up को योजना बनाइन्छ। प्रत्यक्ष भेटघाटका साथै Online Consultation को सुविधा पनि उपलब्धभएकाले नेपालभित्र तथा विदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि उपचार सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)
बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?
यो दीर्घकालीन (Chronic) अवस्था हो, तर सही उपचारले धेरै व्यक्तिहरू पूर्ण रूपमा सामान्य जीवन, पढाइ, जागिरर व्यवसाय गर्न सक्षम हुनुहुन्छ।
बाइपोलार डिसअर्डरमा औषधि कति समय खानुपर्छ?
उपचारको अवधि प्रत्येक व्यक्तिमा फरक हुन्छ। धेरै बिरामीलाई लामो समयसम्म औषधि आवश्यक पर्न सक्छ।यसको निर्णय मनोचिकित्सकले गर्नुहुन्छ।
बाइपोलार डिसअर्डर र Depression एउटै हो?
होइन। Depression मा केवल उदासीको अवस्था हुन्छ, जबकि Bipolar Disorder मा Depression सँगैMania वा Hypomania को अवस्था पनि हुन्छ।
बाइपोलार डिसअर्डर भएका व्यक्तिले सामान्य जीवन बिताउन सक्छन्?
अवश्य। समयमै उपचार, नियमित औषधि, स्वस्थ जीवनशैली र परिवारको सहयोगले धेरै व्यक्तिहरू सफलव्यक्तिगत र व्यावसायिक जीवन बिताइरहेका छन्।
निष्कर्ष
बाइपोलार डिसअर्डर (Bipolar Disorder) एउटा उपचार गर्न सकिने तर दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाहो। नेपालमा अझै पनि धेरै मानिस यसलाई “स्वभावको समस्या“, “रिसालु बानी” वा “धेरै खुसी हुने र धेरै दुःखी हुनेबानी” भनेर गलत बुझ्ने गर्छन्। यसले उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ।
यदि तपाईं वा तपाईंको परिवारका कसैमा अत्यधिक ऊर्जा आउने, धेरै कम निद्रा लाग्ने, अत्यधिक पैसा खर्च गर्ने, जोखिमपूर्ण निर्णय गर्ने, वा त्यसपछि गहिरो डिप्रेसनमा जाने जस्ता लक्षणहरू देखिएका छन् भने समयमैमनोचिकित्सकसँग परामर्श लिनुहोस्। सही उपचार, नियमित औषधि, Psychotherapy र परिवारको सहयोगलेधेरैजसो व्यक्तिहरू आफ्नो पढाइ, जागिर, व्यवसाय र पारिवारिक जीवनमा सफलतापूर्वक फर्किन सक्नुहुन्छ।
लेखक
डा. पुरुषोत्तम अधिकारी
एमबीबीएस, एमडी (मनोचिकित्सा)
मनोचिकित्सक तथा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ
काठमाडौं, नेपाल