“डाक्टर, मेरो मन सधैं केही नराम्रो हुन्छ कि भन्ने डर लागिरहन्छ।“
“सानो कुरा पनि धेरै सोचिरहन्छु।“
“राति सुत्न खोज्दा दिमाग बन्द नै हुँदैन।“
यस्ता कुरा म आफ्नो क्लिनिकमा लगभग हरेक दिन सुन्छु। धेरैजसो बिरामी सुरुमा आफ्नो समस्यालाई “धेरै सोच्नेबानी” वा “स्वभाव नै यस्तै हो” भनेर सामान्य ठान्नुहुन्छ। कतिपयले वर्षौंसम्म कसैलाई पनि आफ्नो समस्या भन्नसक्नुहुन्न।
तर विस्तृत रूपमा कुरा गर्दा र मूल्यांकन गर्दा धेरैमा Anxiety (एन्जाइटी) Disorder भएको पाइन्छ।
सामान्य रूपमा कहिलेकाहीँ डर वा चिन्ता लाग्नु जीवनको एउटा स्वाभाविक हिस्सा हो। तर यदि बिना स्पष्ट कारणअत्यधिक डर, बेचैनी, Overthinking, मुटु ढुकढुक हुने, निद्रा बिग्रिने वा दैनिक काममा असर पर्ने गरी Anxiety (एन्जाइटी) भइरहन्छ भने यो उपचार गर्नुपर्ने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हुन सक्छ।
राम्रो कुरा के हो भने Anxiety (एन्जाइटी) को सफल उपचार सम्भव छ। समयमै सही मूल्यांकन, आवश्यक परेऔषधि, वैज्ञानिक Psychotherapyर जीवनशैलीमा सुधारले अधिकांश व्यक्तिमा उल्लेखनीय सुधार आउनसक्छ।
Anxiety (एन्जाइटी) भनेको के हो?
धेरै मानिसहरूले Anxiety (एन्जाइटी) लाई सामान्य चिन्तासँग मिलाएर बुझ्नुहुन्छ।
उदाहरणका लागि परीक्षा दिनुअघि, नयाँ जागिर सुरु गर्दा, व्यवसायमा जोखिम हुँदा वा परिवारका सदस्य बिरामीपर्दा केही चिन्ता हुनु स्वाभाविक हो।
तर यदि कुनै स्पष्ट कारण नहुँदा पनि दिनभरि मन अशान्त हुने, भविष्यप्रति अत्यधिक डर लाग्ने, सधैं केही नराम्रो हुन्छकि भन्ने सोच आउने, शरीरमा विभिन्न लक्षण देखिने र यो अवस्था महिनौँसम्म रहने गर्छ भने यसलाई Anxiety Disorder (एन्जाइटी डिसअर्डर) भनिन्छ।
Anxiety (एन्जाइटी) का लक्षणहरू के–के हुन्?
मेरो क्लिनिकमा आउने धेरै बिरामीहरू पहिले मुटु, थाइराइड, पेट वा फोक्सोको समस्या होला भनेर विभिन्नविशेषज्ञकहाँ पुगिसक्नुभएको हुन्छ। सबै रिपोर्ट सामान्य आएपछि मात्रै मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञकहाँ आउनुहुन्छ।
Anxiety (एन्जाइटी) का लक्षणहरू मानसिक र शारीरिक दुवै प्रकारका हुन सक्छन्।
मानसिक लक्षण
शारीरिक लक्षण
Anxiety (एन्जाइटी) किन हुन्छ?
धेरै बिरामीको प्रश्न हुन्छ—
“डाक्टर, मलाई Anxiety (एन्जाइटी) किन भयो?”
यसको एउटै कारण हुँदैन।
केही सम्भावित कारणहरू:
नेपालमा विशेष गरी कामको तनाव, वैदेशिक रोजगार, अध्ययनको दबाब, सम्बन्धमा समस्या तथा आर्थिकअनिश्चितताका कारण Anxiety (एन्जाइटी) भएका बिरामीहरू बढ्दै गएको अनुभव हुन्छ।
Anxiety (एन्जाइटी) को उपचार कसरी गर्ने?
१. सही मूल्यांकन गराउनुहोस्
Anxiety (एन्जाइटी) को उपचार सुरु गर्नु अघि यसको सही कारण पत्ता लगाउनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
किनभने सबै Anxiety एउटै हुँदैन।
कसैलाई:
मध्ये कुनै समस्या हुन सक्छ।
त्यसैले अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) बाट मूल्यांकन गराउनु पहिलो कदम हो।
२. के सबैलाई Anxiety को औषधि आवश्यक पर्छ?
उत्तर हो—
जरुरी छैन।
यदि Anxiety हल्का छ भने:
ले मात्रै पनि राम्रो सुधार आउन सक्छ।
तर यदि:
भने औषधि आवश्यक पर्न सक्छ।
आज प्रयोग हुने धेरै Anxiety सम्बन्धी औषधिहरू चिकित्सकको सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्दा सुरक्षित र प्रभावकारीहुन्छन्।
Psychotherapy ले Anxiety (एन्जाइटी) कसरीकम गर्छ?
धेरै बिरामीलाई लाग्छ उपचार भनेको औषधि मात्रै हो।
तर वास्तवमा Psychotherapy पनि Anxiety को उपचारको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भाग हो।
विशेष गरी:
वैज्ञानिक रूपमा प्रभावकारी मानिन्छन्।
मेरो अनुभवमा, धेरै बिरामीहरूले औषधिसँगै Psychotherapy लिँदा दीर्घकालीन रूपमा अझ राम्रो सुधार अनुभवगर्नुहुन्छ।
दैनिक जीवनमा के गर्न सकिन्छ?
Anxiety (एन्जाइटी) कम गर्न तपाईं आफैंले पनि केही महत्त्वपूर्ण कदम चाल्न सक्नुहुन्छ।
नियमित निद्रा
हरेक दिन एउटै समयमा सुत्ने र उठ्ने प्रयास गर्नुहोस्।
व्यायाम
दिनमा कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने वा हल्का व्यायाम गर्ने बानी बसाल्नुहोस्।
कफी कम गर्नुहोस्
धेरै Coffee, Tea वा Energy Drink ले Anxiety बढाउन सक्छ।
गहिरो श्वासप्रश्वास अभ्यास
दिनको केही मिनेट गहिरो र बिस्तारै सास फेर्ने अभ्यासले शरीरलाई शान्त बनाउन मद्दत गर्छ।
विश्वासिलो व्यक्तिसँग कुरा गर्नुहोस्
आफ्नो समस्या सबै कुरा मनमै राख्नुको सट्टा परिवार, साथी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग खुलेर कुरा गर्नुउपयोगी हुन्छ।
नेपाली समाजमा Anxiety (एन्जाइटी) बारे रहेका केहीभ्रम
“यो त धेरै सोच्ने बानी मात्रै हो।“
धेरै सोच्ने बानी Anxiety Disorder को लक्षण हुन सक्छ।
“मन बलियो बनाए पुग्छ।“
Anxiety इच्छाशक्तिको कमी होइन। आवश्यक परे उपचार चाहिने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो।
“औषधि सुरु गरेपछि जीवनभर खानुपर्छ।“
धेरैजसो अवस्थामा उपचारको अवधि निश्चित हुन्छ। कति समय औषधि आवश्यक हुन्छ भन्ने निर्णय विशेषज्ञलेगर्नुहुन्छ।
एउटा वास्तविक अनुभव (पहिचान गोप्य राखिएको)
केही समयअघि ३० वर्षका एक युवा परामर्शका लागि आउनुभयो। उहाँलाई दिनभरि केही नराम्रो हुन्छ कि भन्ने डरलाग्थ्यो। अफिसमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्नुहुन्नथ्यो। राति निद्रा लाग्न गाह्रो हुन्थ्यो र मुटु छिटो धड्किने भएकालेउहाँले पहिले हृदय रोग विशेषज्ञसँग पनि जाँच गराइसक्नुभएको थियो। सबै रिपोर्ट सामान्य थियो।
मूल्यांकनपछि उहाँमा Generalized Anxiety Disorder (GAD) देखियो।
उहाँको उपचारमा Psychotherapy (CBT), Stress Management, निद्रा सुधारका उपाय र आवश्यक औषधिसुरु गरियो। केही हप्तापछि निद्रा सुधारियो, धेरै सोच्ने बानी कम हुँदै गयो र उहाँ पुनः आफ्नो काममा आत्मविश्वासकासाथ फर्किनुभयो।
हरेक बिरामीको यात्रा फरक हुन्छ, तर समयमै उपचार सुरु गर्दा राम्रो सुधार सम्भव हुन्छ।
कहिले तुरुन्त Psychiatrist कहाँ जानुपर्छ?
यीमध्ये कुनै अवस्था भए ढिला नगर्नुहोस्।
काठमाडौंमा Anxiety (एन्जाइटी) को उपचार कहाँगर्ने?
यदि तपाईं काठमाडौं, ललितपुर, भक्तपुर, बालाजु, रानीबन, स्वयम्भू, कलंकी, बानेश्वर, महाराजगञ्ज वाआसपासका क्षेत्रमा बस्नुहुन्छ र लामो समयदेखि Anxiety (एन्जाइटी), Panic Attack, Overthinking, निद्राको समस्या वा Depression का लक्षण अनुभव गरिरहनुभएको छ भने अनुभवी Psychiatrist (मनोचिकित्सक) सँग समयमै परामर्श लिनु उपयुक्त हुन्छ।
सही मूल्यांकनपछि तपाईंको अवस्थाअनुसार औषधि, Psychotherapy (CBT), Lifestyle Modification वाअन्य आवश्यक उपचारको योजना तयार गरिन्छ।
आजकल प्रत्यक्ष भेटघाटका साथै Online Consultation को सुविधा पनि उपलब्ध भएकाले नेपालभित्र तथाविदेशमा रहेका नेपालीहरूले पनि सहज रूपमा उपचार सुरु गर्न सक्नुहुन्छ।
बारम्बार सोधिने प्रश्न (FAQ)
Anxiety (एन्जाइटी) आफैँ निको हुन्छ?
हल्का अवस्थामा सुधार हुन सक्छ। तर यदि लामो समयसम्म रहन्छ वा दैनिक जीवनमा असर गर्छ भने उपचारआवश्यक हुन सक्छ।
Anxiety को औषधि जीवनभर खानुपर्छ?
धेरैजसो बिरामीले निश्चित अवधिसम्म मात्र औषधि खानुपर्छ। उपचारको अवधि व्यक्तिको अवस्थाअनुसार फरकहुन्छ।
Anxiety मा Psychotherapy आवश्यक हुन्छ?
धेरै अवस्थामा हुन्छ। विशेष गरी CBT ले Anxiety को उपचारमा राम्रो परिणाम देखाएको छ।
Anxiety र Panic Attack एउटै हो?
होइन। Panic Attack अचानक आउने तीव्र डरको अवस्था हो भने Anxiety लामो समयसम्म रहने अत्यधिक डर रबेचैनीको अवस्था हुन सक्छ।
निष्कर्ष
Anxiety (एन्जाइटी) आजको व्यस्त जीवनशैलीमा धेरै मानिसहरूले अनुभव गर्ने मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो। तरयसलाई सामान्य “धेरै सोच्ने बानी” भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन। समयमै सही मूल्यांकन, आवश्यक परे औषधि, वैज्ञानिक Psychotherapy, स्वस्थ जीवनशैली र परिवारको सहयोगले अधिकांश व्यक्तिमा उल्लेखनीय सुधारसम्भव हुन्छ।
यदि तपाईंलाई लामो समयदेखि अत्यधिक डर, बेचैनी, धेरै सोच्ने बानी, निद्रामा समस्या, मुटु ढुकढुक हुने वाAnxiety (एन्जाइटी) ले काम, पढाइ वा पारिवारिक जीवनमा असर गरिरहेको छ भने उपचार लिन ढिला नगर्नुहोस्।मानसिक स्वास्थ्यको उपचार खोज्नु कमजोरी होइन, आफ्नो स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार कदम हो।
लेखक
डा. पुरुषोत्तम अधिकारी
एमबीबीएस, एमडी (मनोचिकित्सा)
मनोचिकित्सक तथा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ
काठमाडौं, नेपाल